De symbolen van de vrijmetselarij zijn beelden uit de bouwwereld, zoals de passer en winkelhaak, waarmee vrijmetselaars morele lessen over zichzelf en het leven verbeelden. Ze geven geen kant-en-klare antwoorden. Ze helpen je betere vragen te stellen. Loge In Tenebris Lux in Groningen werkt er dagelijks mee. Op deze pagina vind je de bekendste symbolen op alfabet, met hun betekenis.
Bij elk symbool staat een korte omschrijving, de betekenis zoals die in de vrijmetselarij algemeen wordt uitgelegd en de graad waarin het een rol speelt, voor zover dat algemeen bekend is. De duiding is nooit definitief: per ritus en per land verschillen de accenten, en uiteindelijk geeft iedere vrijmetselaar er zijn eigen invulling aan. Rituele details laten we bewust achterwege.
Zoek je de betekenis van een woord als comparitie of Achtbare Meester? Kijk dan in de woordenlijst vrijmetselarij.
Snel naar: Acacia · Alziend oog · Drie grote lichten · Drie kleine lichten · Hamer en beitel · Koord met knopen · Kubieke steen · Ladder · Letter G · Licht · Maatstok · Mozaïekvloer · Passer · Ruwe steen · Schedel · Schietlood · Schootsvel · Truweel · Vlammende ster · Waterpas · Winkelhaak · Witte handschoenen · Zon, maan en sterren · Zuilen Jakin en Boaz
Wat zijn symbolen van de vrijmetselarij en waarom gebruiken we ze?
Een symbool zegt meer dan een uitleg. Een winkelhaak laat zich in één blik begrijpen, maar je kunt er jaren over nadenken. Daarom werkt de vrijmetselarij met beelden in plaats van met stellige leerstellingen.
De symbolen vormen de centrale taal van de loge. Ze maken gesprek mogelijk tussen mensen met verschillende achtergronden, omdat niemand hoeft te vertellen wat hij gelooft of vindt. Je kijkt samen naar hetzelfde beeld, ieder met eigen ogen.
Oorsprong van de symboliek
De symboliek komt voort uit de middeleeuwse bouwgilden. Steenhouwers hadden gereedschap, regels en een gezamenlijk vak. Later namen mannen die geen metselaar waren die beeldtaal over en gaven haar een morele en spirituele lading. Daarbij speelden ook de Bijbel en esoterische tradities een rol, die elk eigen beelden meebrachten.
Wil je de geschiedenis van de beweging breder nalezen, dan geeft het artikel over vrijmetselarij op Wikipedia een goed overzicht. Lees ook wat vrijmetselarij is en wat het lidmaatschap inhoudt.
Symbolenwoordenboek A-Z
Acacia
De acacia is een groenblijvende boom of struik die in de vrijmetselarij staat voor onsterfelijkheid en het voortleven van wat waardevol is.
Een plant die in droge grond groen blijft, werd een beeld van hoop voorbij de dood. Ze hoort bij de overlevering rond Hiram Abiff, de bouwmeester van de tempel van Salomo.
Graad: Meestergraad.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij · Woordenlijst: Hiram Abiff
Alziend oog
Het alziend oog is een oog, vaak in een driehoek en omgeven door stralen, dat in de vrijmetselarij staat voor aandacht, bewustzijn en geweten.
Het beeld is ouder dan de vrijmetselarij en komt ook voor in de christelijke kunst, waar het Oog van de Voorzienigheid heet. In de loge herinnert het eraan dat je je daden niet alleen tegenover anderen verantwoordt, maar ook tegenover jezelf. Het is geen teken van macht of toezicht.
Graad: Geen vaste graad; het oog komt in de inrichting van veel loges voor.
Lees verder: wat is een loge · Woordenlijst: Opperbouwmeester des Heelals
Drie grote lichten
De drie grote lichten zijn het heilige boek, de passer en de winkelhaak, die tijdens het werk in de loge samen een centrale plaats hebben.
Het boek staat voor de geestelijke richting, de winkelhaak voor het handelen tegenover anderen en de passer voor maat houden. Bij zijn opname legt een kandidaat zijn belofte af op de drie grote lichten. In Nederland is het boek meestal de Bijbel, opengeslagen bij het begin van het Johannesevangelie; wie een ander geloof aanhangt, kan ook een ander heilig boek laten neerleggen.
Graad: Alle graden.
Lees verder: lux in tenebris betekenis · Woordenlijst: Oude Landmerken
Drie kleine lichten
De drie kleine lichten zijn drie kaarsen of lampen in de loge die het licht van wijsheid, kracht en schoonheid verbeelden.
Wijsheid om te ontwerpen, kracht om te dragen en schoonheid om te versieren: samen houden ze het bouwwerk overeind. Bij de Orde heten wijsheid, kracht en schoonheid de drie kleine lichten; het zijn symbolen waaraan iedere vrijmetselaar deels een eigen invulling kan geven.
Graad: Alle graden.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij
Hamer en beitel
Hamer en beitel zijn de werktuigen waarmee de steenhouwer de ruwe steen bewerkt; in de vrijmetselarij staan ze voor wilskracht en nauwkeurigheid.
De hamer geeft kracht, de beitel geeft richting. Alleen kracht beschadigt de steen, alleen precisie komt niet vooruit. Samen verbeelden ze het geduldige werk aan je eigen karakter.
Graad: Vooral de leerlingengraad, die draait om het werk aan de ruwe steen.
Lees verder: wat is vrijmetselarij
Koord met knopen
Het koord met knopen is een touw met lussen of knopen dat in veel loges langs de wanden of rond het tableau loopt en de band tussen vrijmetselaars verbeeldt.
De knopen worden vaak liefdesknopen genoemd. Ze staan voor de verbondenheid tussen broeders, waar ter wereld ze ook werken. Geen enkele knoop is belangrijker dan de andere: het koord houdt alleen als het geheel heel blijft.
Graad: Niet aan één graad gebonden; een algemeen bekend beeld van de band tussen vrijmetselaars.
Lees verder: wat is een loge
Kubieke steen
De kubieke steen is een zuiver behouwen steen met rechte hoeken en vlakke zijden, het beeld van de mens die aan zichzelf heeft gewerkt.
Hij is het tegenbeeld van de ruwe steen. Een kubieke steen past in het bouwwerk en draagt mee, zoals een mens die zijn plaats in de samenleving kan innemen. Helemaal af is hij nooit: ook een behouwen steen vraagt onderhoud.
Graad: Het doel van het werk van de leerling; in veel riten wordt de kubieke steen vooral met de gezellengraad verbonden.
Lees verder: wat is vrijmetselarij · Woordenlijst: Gezel
Ladder
De ladder, ook Jakobsladder genoemd, is een beeld van stap voor stap opgaan naar een hoger inzicht.
Het beeld komt uit het Bijbelverhaal over Jakob, die droomde van een ladder tussen aarde en hemel. In de vrijmetselarij worden de sporten vaak uitgelegd als deugden, zoals geloof, hoop en liefde. Je klimt niet in één keer, maar sport voor sport.
Graad: Vooral bekend van het tableau van de eerste graad in de Engelse traditie.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij · Woordenlijst: Tableau
Letter G
De letter G staat in de vrijmetselarij voor geometrie en voor God of het hoogste beginsel, dat in de loge de Opperbouwmeester des Heelals heet.
Geometrie was voor de bouwers de kunst van maat en verhouding, de basis van elk bouwwerk. Daarom staat de G vaak tussen passer en winkelhaak. Hoe iemand het hoogste beginsel invult, laat de vrijmetselarij aan hemzelf over.
Graad: Vaak verbonden met de gezellengraad, soms in het midden van de vlammende ster.
Lees verder: wat is vrijmetselarij · Woordenlijst: Opperbouwmeester des Heelals
Licht
Licht staat in de vrijmetselarij voor inzicht, kennis en bewustzijn; duisternis staat voor onwetendheid en een gesloten blik.
De vrijmetselaar zoekt het licht, en de loge werkt met lichten als beeld van wat je samen probeert te zien. Licht is geen bezit maar een richting. Daar komt ook de naam van onze loge vandaan: In Tenebris Lux, licht in de duisternis.
Graad: Alle graden; het licht loopt als een rode draad door het hele werk.
Lees verder: lux in tenebris betekenis
Maatstok
De maatstok, vaak een maatstok van 24 duim, is een meetlat die in de vrijmetselarij staat voor het goed verdelen van je tijd.
De 24 delen worden uitgelegd als de 24 uren van de dag, met tijd voor werk, voor rust en voor anderen. Het symbool vraagt hoe je je dagen indeelt, en of er ruimte blijft voor wat er echt toe doet.
Graad: In veel riten een van de werktuigen van de leerling.
Lees verder: waarom vrijmetselaar worden
Mozaïekvloer
De mozaïekvloer is de zwart-wit geblokte vloer van de loge, een beeld van de tegenstellingen in het leven.
Licht en donker, vreugde en verdriet liggen naast elkaar en vormen samen één vloer. Wie eroverheen loopt, leert dat je het een niet kent zonder het ander, en dat je je weg tussen beide zoekt.
Graad: Alle graden; de vloer hoort bij de inrichting van de loge.
Lees verder: wat is een loge
Passer
De passer is het werktuig waarmee je cirkels trekt en afstanden afpast; in de vrijmetselarij staat hij voor maat houden en zelfbeheersing.
De passer trekt een grens rond een middelpunt. Dat wordt uitgelegd als het vermogen om je verlangens en je gedrag binnen de juiste maat te houden. Samen met de winkelhaak vormt hij het bekendste symbool van de vrijmetselarij.
Graad: Als een van de drie grote lichten in alle graden aanwezig.
Lees verder: wat is vrijmetselarij
Ruwe steen
De ruwe steen is een onbewerkt blok uit de groeve, het beeld van de mens zoals hij begint: met scherpe kanten, onaf en vol mogelijkheden.
Het werk van de vrijmetselaar is die steen bewerken. Dat is geen afrekening met wie je bent, maar een uitnodiging om te zien wat er nog te slijpen valt. Het werk is nooit klaar.
Graad: Leerlingengraad.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij · Woordenlijst: Leerling
Schedel
De schedel is een memento mori: een herinnering aan de sterfelijkheid die oproept het leven bewust te leven.
Het beeld is niet somber of duister bedoeld. Het herinnert eraan dat je tijd beperkt is en dat wat je ermee doet ertoe doet.
Graad: Niet aan één graad gebonden; een algemeen bekend memento mori in de vrijmetselarij.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij · Woordenlijst: Voorbereidende kamer
Schietlood
Het schietlood is een gewicht aan een koord dat een zuiver verticale lijn aangeeft; in de vrijmetselarij staat het voor oprechtheid en rechtschapenheid.
Een muur blijft alleen staan als hij loodrecht is opgetrokken. Zo vraagt het schietlood of je recht door zee gaat, ook wanneer niemand kijkt.
Graad: In veel riten een werktuig van de gezel.
Lees verder: wat is geheim en wat niet
Schootsvel
Het schootsvel is een schort, van oudsher van wit lamsleer, dat vrijmetselaars tijdens het rituele werk dragen als teken van hun lidmaatschap en van het werk aan zichzelf.
Het verwijst naar het beschermende schort van de oude bouwers. Wit staat voor eenvoud en zuiverheid. Naarmate de graad hoger is, is het schootsvel meer versierd, zodat je kunt zien in welke graad iemand werkt.
Graad: Alle graden, in een uitvoering die per graad verschilt.
Lees verder: vrijmetselaar worden · Woordenlijst: Regalia
Truweel
Het truweel is de troffel waarmee de metselaar specie uitstrijkt en stenen tot één geheel verbindt; in de vrijmetselarij staat het voor verbondenheid en verdraagzaamheid.
Waar hamer en beitel de stenen vormen, brengt het truweel ze samen. Het staat voor wat een groep mensen tot een gemeenschap maakt: het vermogen om verschillen te overbruggen.
Graad: In sommige riten een werktuig van de meester.
Lees verder: wat is een loge
Vlammende ster
De vlammende ster is een stralende vijfpuntige ster, vaak met de letter G in het midden, die staat voor het innerlijke licht dat de mens de weg wijst.
De ster wordt uitgelegd als beeld van de mens die zijn eigen licht ontwikkelt en daarmee ook anderen kan helpen hun weg te vinden. Met magie of iets duisters heeft ze in de loge niets te maken.
Graad: In continentale riten vooral verbonden met de gezellengraad.
Lees verder: lux in tenebris betekenis
Waterpas
De waterpas is het werktuig dat aangeeft of een vlak horizontaal ligt; in de vrijmetselarij staat het voor gelijkwaardigheid.
In de loge ontmoeten broeders elkaar op gelijke hoogte. Beroep, status en afkomst tellen er niet. De waterpas herinnert eraan dat ieder mens op hetzelfde niveau staat.
Graad: In veel riten een werktuig van de gezel.
Lees verder: waarom vrijmetselaar worden
Winkelhaak
De winkelhaak is het werktuig waarmee de bouwer een rechte hoek controleert; in de vrijmetselarij staat hij voor rechtschapenheid in je handelen tegenover anderen.
Een steen die niet haaks is, past niet in de muur. Zo vraagt de winkelhaak of je daden de toets van eerlijkheid doorstaan en of je in een goede verhouding tot je medemens staat.
Graad: Als een van de drie grote lichten in alle graden aanwezig.
Lees verder: vrijmetselaar worden
Witte handschoenen
Witte handschoenen worden door vrijmetselaars tijdens het rituele werk gedragen als teken van zuiverheid in denken en handelen.
Ze verwijzen naar schone handen: werk dat je met een zuiver geweten doet. Samen met het schootsvel horen ze bij de kleding van een rituele bijeenkomst.
Graad: Alle graden.
Lees verder: rituelen in de vrijmetselarij
Zon, maan en sterren
Zon, maan en sterren staan in de vrijmetselarij voor de orde en regelmaat van de kosmos, waarin licht en duisternis elkaar afwisselen.
Zoals de zon de dag regeert en de maan de nacht, zo hoort ook de loge met orde en regelmaat te werken. De sterren laten zien dat er ook in het donker licht is. Daarom is het plafond van een loge soms als sterrenhemel beschilderd.
Graad: Vooral bekend van het tableau van de eerste graad.
Lees verder: lux in tenebris betekenis · Woordenlijst: Tableau
Zuilen Jakin en Boaz
Jakin en Boaz zijn de twee bronzen zuilen die volgens de Bijbel bij de ingang van de tempel van Salomo stonden; in de loge staan ze bij de ingang.
Hun namen worden meestal vertaald als ‘hij zal vestigen’ en ‘in hem is kracht’ (1 Koningen 7:21). Samen staan ze voor een stevig fundament en voor de overgang van de buitenwereld naar de werkplaats. Meer over de bouwgeschiedenis vind je in het artikel over de Tempel van Salomo.
Graad: Alle graden; de zuilen horen bij de inrichting van de loge.
Lees verder: het logegebouw aan de Turfsingel · Woordenlijst: Tempel
Graden, reis en eigen duiding
De vrijmetselarij kent drie graden: Leerling, Gezel en Meester. Elke graad is een eigen symbolische fase. Je begint met kijken en leren, gaat verder met onderzoeken en werken, en komt uit bij verantwoordelijkheid en wijsheid. Wat er tijdens de inwijding precies gebeurt, houden we voor de ervaring. Je mag wel weten dat de rituelen werken met een symbolische reis, met beelden van afscheid, kracht en nieuw begin.
Belangrijk is dat vrijmetselaars symbolen niet letterlijk lezen. Ze duiden ze allegorisch, en die duiding verschilt per persoon. Ook per ritus, obediëntie en land krijgen dezelfde symbolen een ander accent. Dat is geen probleem, want de ruimte voor verschil hoort bij de zoektocht. Je hoeft ook niet religieus te zijn om de beelden te begrijpen. Wel is open staan voor het spirituele en morele gesprek een goed begin.
Kennismaken met Loge In Tenebris Lux
Symbolen begrijp je het best als je ze ziet en er samen over spreekt. Loge In Tenebris Lux, loge nummer 264, is een kleine loge aan de Turfsingel 46, 9712 KR Groningen. De ingang ligt aan de W.A. Scholtenstraat. Een kennismaking is vrijblijvend: je bezoekt een bijeenkomst, ontmoet enkele broeders en stelt je vragen.
Vrijmetselaren werven niet, dus de eerste stap komt van jou. Lees wat er gebeurt bij een kennismaking en mail daarna de secretaris via de contactpagina. Wil je weten hoe het daarna verdergaat, lees dan hoe je vrijmetselaar wordt, wat het lidmaatschap inhoudt en hoe je je aanmeldt. Ben je zelf vrijmetselaar, dan lees je op de pagina over visiteren hoe je bij ons langskomt.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symbolen van de vrijmetselarij?
Het zijn beelden, vooral uit de bouwkunst, zoals de passer en winkelhaak, de ruwe en bewerkte steen, de tempel en het licht. Ze dragen morele lessen over en nodigen uit tot zelfonderzoek.
Wat is het meest bekende symbool van de vrijmetselarij?
Dat is de combinatie van passer en winkelhaak, vaak met de letter G in het midden. Het symbool staat voor maat, rechtschapenheid en de weg naar innerlijke groei.
Wat betekent de letter G bij passer en winkelhaak?
De G staat voor geometrie, de kunst van maat en verhouding waarop elk bouwwerk rust, en voor God of het hoogste beginsel, in de loge de Opperbouwmeester des Heelals genoemd. Hoe je dat hoogste beginsel invult, bepaal je zelf.
Wat symboliseert het zwart-wit geblokte patroon op de loge-vloer?
Het patroon toont tegenstellingen als licht en donker, goed en kwaad, vreugde en verdriet. Samen vormen ze één vloer waarover je loopt. Wat jij erin ziet, mag je zelf bepalen.
Zijn de symbolen in de vrijmetselarij geheim?
Nee, ze zijn in boeken en op het internet vrij te vinden. Wat persoonlijk blijft, is de ervaring van de rituelen en wat een symbool voor iemand betekent. Wil je ze met eigen ogen zien, plan dan een kennismaking.
Mag je een vrijmetselaarssymbool dragen als je geen lid bent?
Passer en winkelhaak zijn vrij te koop, als sieraad of op kleding, en niemand kan het dragen verbieden. Vrijmetselaars dragen ze als teken van hun lidmaatschap, dus wie het symbool draagt, wordt daar soms op aangesproken. Wil je weten wat erachter zit, kom dan liever eens kennismaken.
Meer lezen: rituelen · wat is een loge · wat is geheim en wat niet · lux in tenebris betekenis · woordenlijst vrijmetselarij
